كه در ليدن چاپ و بعد از وفات معتضد شانزدهمين خليفهء عباسى 279 ه ( رعط ) تأليف شده و بجز موارد نادره نامى از بغداد نبرده و فقط بلاد عظيمه « 1 » را ذكر كرده است . سال وفاتش به دست نيامد . نام او را در قاموس الاعلام ، احمد بن فقيه ، نوشته و ظاهر آن است كه پدرش محمد ، ملقب به فقيه بوده است « 2 » . معلوم نيست كه خيابانى به چه استناد عنوان طباطبائى را بر همدانى افزوده است ؟ نيز چطور مىگويد از تأليفات اوست كتاب البلدان يا مختصر البلدان ، چه ظاهرا مختصر از ديگرى است . اما در مورد بغداد ، در اصل البلدان ، به تفصيل سخن گفته شده است . جورج‌سارتون در كتاب « مدخل تاريخ علم » مىگويد : « ابو بكر احمد بن محمد بن اسحاق بن الفقيه الهمدانى . متولد در همدان ، ايران ، جغرافيادان ايرانى كه در حدود 903 - [ ميلادى ] شهرت گرفت . در همان حدود 903 [ 291 هجرى ] كتاب البلدان را نوشت كه مقدسى و ياقوت غالبا از آن نقل كرده‌اند . اين كتاب از ميان رفته است ولى خلاصه‌اى از آن در دست است . . . متن را دخويه چاپ كرده و برو كلمان ، ج 1 ، صفحات 227 ، 1898 از آن سخن گفته است . » « 3 » اين بود اطلاعى اجمالى دربارهء ابن فقيه . 3 - البلدان در نسخهء a مقدسى ( ضمن سخن دربارهء جغرافيا نويسان و نقد كتابهاى ايشان ) چنين آمده است : « كتابى ديدم كه ابن فقيه تصنيف كرده است در پنج مجلد » « 4 » از اين سخن مقدسى و نيز از عبارت ابن نديم : « نحو الف ورقه » ، دانسته مىشود كه اصل كتاب « البلدان » ، يا « اخبار البلدان » « 5 » ابن فقيه كتابى مفصل بوده است و تقريبا مسلم مىشود كه نسخهء چاپى دخويه ، در سلسلهء متون جغرافيائى ، مختصرى از البلدان است . البلدان را گروهى از محققان ستوده‌اند و حتى آن را جزو اصول و متون عمدهء جغرافيا محسوب داشته‌اند . از متقدمان ، مقدسى و ياقوت بسى از آن نقل و بدان استناد كرده‌اند . ليكن دو سخن ( از سوى ابن نديم و مقدسى ) دربارهء آن گفته شده است كه ما اينك به نگرش بيشترى دربارهء آنها مىپردازيم .

--> ( 1 ) - گويى بغداد ، در آن روزگار ، از بلاد عظيمه نبوده است ! ( 2 ) - ج 6 ، ص 106 . ( 3 ) - رك : Introduction to the History of Science چاپ بالتيمور ( 1947 ) صفحات 621 ، 624 ، 635 ( 4 ) - احسن التقاسم ص 4 ، چاپ دخويه . ( 5 ) - عنوان نسخهء آستان قدس .